Raporti për Shtetin e së Drejtës 2026 dokumenton vijimin e kërcënimeve, fushatave denigruese dhe padive SLAPP ndaj gazetarëve, ndërsa tregon se siguria e tyre nuk mund të ndahet nga pavarësia e institucioneve të medias, përqendrimi i pronësisë, financimi publik dhe aksesi në informacion.
Tiranë, 17 korrik 2026 – Raporti i Komisionit Evropian për Shtetin e së Drejtës 2026 – Kapitulli për situatën e shtetit të së drejtës në Shqipëri konstaton se dobësitë e vazhdueshme vijojnë të cenojnë lirinë dhe pluralizmin e medias, si edhe sigurinë e gazetarëve.
Dokumenti është pjesë e ciklit vjetor të Komisionit për shtetin e së drejtës. Ai dallon nga Paketa vjetore e Zgjerimit, megjithëse Shqipëria është një nga katër vendet e zgjerimit të përfshira në këtë proces, së bashku me Malin e Zi, Maqedoninë e Veriut dhe Serbinë. Vlerësimi mbulon zhvillimet në katër shtylla të shtetit të së drejtës: sistemin e drejtësisë, kuadrin kundër korrupsionit, pluralizmin dhe lirinë e medias, si edhe kontrollet dhe balancat institucionale. Komisioni sqaron gjithashtu se kapitujt për vendet nuk janë pasqyra shteruese, por vlerësime të zhvillimeve të rëndësishme që prej edicionit të mëparshëm.
Kërcënimet ndaj gazetarëve mbeten pjesë e një modeli më të gjerë
Në shtyllën për lirinë dhe pluralizmin e medias, kapitulli për Shqipërinë vëren se gjatë periudhës së raportimit vijuan rastet e kërcënimeve verbale dhe fizike, fushatave denigruese dhe padive strategjike kundër pjesëmarrjes publike, ose SLAPP, ndaj gazetarëve.
Rëndësia e këtij konstatimi nuk lidhet vetëm me vazhdimin e incidenteve të veçanta. Ai konfirmon se presioni ndaj gazetarëve mbetet i rrënjosur në një mjedis më të gjerë, ku mjetet ligjore, politike, ekonomike dhe reputacionale mund të përdoren për ta bërë më të vështirë mbikëqyrjen e pushtetit.
Raporti i Komisionit Evropian për Shtetin e së Drejtës i referohet drejtpërdrejt monitorimit të Rrjetit SafeJournalists, i cili regjistroi 42 raste që prekën gazetarë dhe aktorë të medias në Shqipëri gjatë vitit 2025, përfshirë kërcënime, frikësim, ngacmim në internet dhe forma të tjera presioni të lidhura me punën gazetareske. Këto shifra nuk duhen lexuar thjesht si një bilanc vjetor. Ato tregojnë shumëllojshmërinë e presioneve me të cilat mund të përballen gazetarët dhe distancën që mund të ekzistojë mes garancive ligjore formale dhe mbrojtjes së tyre në praktikë.
Raporti për Shtetin e së Drejtës e vendos kështu sigurinë e gazetarëve brenda vlerësimit nëse institucionet veprojnë në mënyrë të pavarur, të drejtat mbrohen efektivisht dhe ata që mbikëqyrin pushtetin publik mund të punojnë pa frikësim apo hakmarrje.
Kushtet institucionale dhe ekonomike ndikojnë gjithashtu në sigurinë e gazetarëve
Vlerësimi i Komisionit shkon përtej sulmeve dhe kërcënimeve. Ai evidenton shqetësime të vazhdueshme për pavarësinë e autoritetit rregullator të medias në Shqipëri, të lidhura me procedurën e propozimit të anëtarëve të bordit dhe përkatësinë e tyre politike. Si shqetësim përmendet edhe pavarësia e kufizuar e transmetuesit publik.
Megjithëse janë ndërmarrë disa hapa për të përmirësuar transparencën e pronësisë së medias, raporti arrin në përfundimin se përqendrimi i medias dhe depërtimi në treg i grupeve të biznesit me lidhje politike mbeten probleme serioze. Ai vëren gjithashtu disa hapa drejt krijimit të një sistemi për matjen e audiencës, ndërsa konstaton se ende nuk garantohet shpërndarja e drejtë e reklamave shtetërore dhe burimeve të tjera shtetërore.
Vazhdojnë edhe mangësitë në ushtrimin efektiv të së drejtës për akses në informacion.
Këto çështje lidhen drejtpërdrejt me kushtet në të cilat ushtrohet gazetaria. Përqendrimi i pronësisë mund të kufizojë autonominë editoriale. Interesat tregtare me lidhje politike mund të ndikojnë se cilat çështje hetohen dhe si raportohen ato. Shpërndarja jotransparente ose e pabarabartë e burimeve publike mund të favorizojë mediat që nuk sfidojnë pushtetin dhe të vendosë në disavantazh mediat kritike. Aksesi i kufizuar në informacionin zyrtar e vështirëson raportimin e mbështetur në prova dhe i ekspozon më shumë gazetarët kur kundërshtojnë versionet zyrtare.
Në këtë kontekst, siguria nuk mund të reduktohet vetëm te mbrojtja nga dhuna fizike. Ajo lidhet edhe me mundësinë e gazetarëve për të siguruar informacion, për të ruajtur pavarësinë editoriale, për t’i bërë ballë presionit ekonomik dhe për të marrë pjesë në debatin publik pa iu nënshtruar delegjitimimit të organizuar apo proceseve gjyqësore joproporcionale.
Dekriminalizimi i pjesshëm nuk e përmbyll reformën
Raporti për Shtetin e së Drejtës evidenton gjithashtu futjen e dekriminalizimit të pjesshëm të shpifjes për gazetarët e regjistruar. Formulimi i Komisionit është domethënës: ndryshimi paraqitet si i pjesshëm dhe jo si përmbushje e angazhimeve të Shqipërisë për reformën.
Kufizimi i përjashtimit vetëm te kategoria e “gazetarëve të regjistruar” lë të pazgjidhura pyetjet se kush përfiton mbrojtje në një mjedis mediatik ku gazetaria ushtrohet nga gazetarë të punësuar në redaksi, profesionistë të pavarur, organizata investigative, botues digjitalë dhe aktorë të tjerë që komunikojnë në interes publik. Ai gjithashtu i lë dispozitat penale të zbatueshme për personat jashtë kategorisë së mbrojtur.
Ky vlerësim duhet dalluar nga kërkesat e përcaktuara në procesin e anëtarësimit të Shqipërisë në BE, por duhet lexuar së bashku me to. Në Qëndrimin e Përbashkët të Përkohshëm të Bashkimit Evropian për Grupkapitullin 1, BE-ja rikujton nevojën për të shfuqizuar pa vonesa të mëtejshme dispozitat penale të mbetura për fyerjen dhe shpifjen, për të përafruar legjislacionin civil për shpifjen me standardet evropiane dhe për të arritur përafrim të plotë dhe të shpejtë me Direktivën e BE-së kundër SLAPP-ve.
Shfuqizimi i plotë i dispozitave penale për shpifjen dhe përafrimi i rregullave civile për shpifjen me standardet evropiane janë përfshirë gjithashtu në kriterin përmbyllës për lirinë e shprehjes dhe lirinë e medias.
Ky dallim është i rëndësishëm. Raporti për Shtetin e së Drejtës përshkruan gjendjen aktuale të Shqipërisë. Kriteri i procesit të anëtarësimit përcakton rezultatin që vendi pritet të arrijë. Për rrjedhojë, dekriminalizimi i pjesshëm dhe i bazuar te statusi profesional është një masë e ndërmjetme, jo përmbushja e angazhimit për reformë të plotë.
Nga garancitë formale te mbrojtja në praktikë
Mesazhi qendror i kapitullit për Shqipërinë në vitin 2026 është se liria e medias nuk mund të vlerësohet vetëm përmes ndryshimeve ligjore. Dispozitat e reja, protokollet dhe mekanizmat institucionalë kanë rëndësi, por vlera e tyre varet nga fakti nëse sjellin ndryshime të prekshme në punën e përditshme të gazetarëve.
Testi përkatës i shtetit të së drejtës është nëse kërcënimet dhe sulmet marrin ndjekje institucionale në kohë dhe efektive; nëse paditë SLAPP nuk vazhdojnë të imponojnë kosto joproporcionale financiare dhe profesionale; nëse mediat e pavarura mund të konkurrojnë pa presion ekonomik diskriminues; nëse gazetarët mund të sigurojnë informacion publik; dhe nëse institucionet rregullatore dhe mediat publike mund t’i ushtrojnë funksionet e tyre pa varësi politike.
Qëndrimi i Përbashkët i Përkohshëm i BE-së bën të njëjtën lidhje mes masave formale dhe rezultateve. Ai vëren se nevojitet ndjekje nga pikat e përcaktuara të kontaktit në polici dhe prokurori, në mënyrë që garancitë të përkthehen në përmirësime konkrete të sigurisë dhe mjedisit të punës së gazetarëve.
Ndërsa Shqipëria hyn në fazën tjetër të negociatave të anëtarësimit, besueshmëria e progresit do të varet gjithnjë e më shumë nga zbatimi: nëse gazetaria e pavarur dhe në interes publik mund të ushtrohet jo vetëm me njohje formale, por edhe me mbrojtje efektive.