Shkëmbimi i fundit publik mes Kryeministrit Edi Rama dhe Reporterëve pa Kufij (RSF) e ka rikthyer edhe një herë lirinë e medias në qendër të debatit publik në Shqipëri. Pas publikimit të Indeksit Botëror të Lirisë së Shtypit 2026, në të cilin Shqipëria u rendit e 83-ta nga 180 vende, Rama kundërshtoi publikisht vlerësimin e RSF-së dhe promovoi një analizë të monitorimit të mediave të bazuar në inteligjencën artificiale (AI), duke pretenduar se zërat e opozitës dominojnë mbulimin mediatik në vend.
Pak ditë më vonë, ai e zgjeroi këtë argument përmes një ndërhyrjeje të dytë publike drejtuar RSF-së, duke iu referuar një baze më të madhe të dhënash me mbi 106,000 artikuj dhe duke argumentuar se gjetjet dëshmojnë se Shqipëria nuk ka një mjedis mediatik të “kapur”. Nga ana tjetër, Isa Myzyraj, Kryetar i Asociacionit të Gazetarëve të Shqipërisë, ka bërë një analizë të detajuar metodologjike të këtij monitorimi të bazuar në AI dhe ka treguar se të dhënat nuk matin atë që pretendojnë se matin.
Kjo nuk është hera e parë që përdoret një qasje e tillë. Reagime të ngjashme më parë janë drejtuar ndaj organizatave vendase dhe ndërkombëtare që merren me lirinë e medias, përfshirë Rrjetin SafeJournalists, për shembull kur janë ngritur shqetësime lidhur me qeverisjen e transmetuesit publik.
Kritikat ndaj raporteve, renditjeve dhe vlerësimeve duhet të mirëpriten në çdo shoqëri demokratike. Asnjë indeks ndërkombëtar nuk është i paprekshëm nga shqyrtimi kritik dhe debati mbi metodologjinë, provat dhe përfundimet është njëkohësisht legjitim dhe i domosdoshëm. Megjithatë, mosmarrëveshja aktuale nuk është thjesht një mospajtim metodologjik.
Sipas Blerjana Bino, studiueses së Rrjetit SafeJournalists në Shqipëri, kjo pasqyron një përpjekje “për të ndërtuar një narrativë alternative ndaj asaj që organizatat e pavarura ndërkombëtare dhe vendase kanë dokumentuar prej vitesh në lidhje me gjendjen e lirisë së medias dhe lirisë së shprehjes në Shqipëri”.
Në një kohë kur Shqipëria po avancon në procesin e saj të anëtarësimit në Bashkimin Evropian (BE), liria e medias mbetet një nga dobësitë demokratike më të ndjeshme të vendit. Shqetësimet e ngritura vazhdimisht nga organizatat për lirinë e medias pasqyrohen gjithashtu, në forma të ndryshme, në raportet e Komisionit Evropian, në kuadrin negociues të BE-së dhe në mekanizmat më të gjerë të monitorimit që shoqërojnë negociatat e anëtarësimit. Prandaj, nuk është për t’u habitur që liria e medias është shndërruar në një çështje të debatueshme politikisht.
Përgjigjja e Kryeministrit duket se synon jo vetëm të vërë në dyshim përfundimet e RSF-së, por edhe të sfidojë një trupë më të gjerë kritikash lidhur me mjedisin mediatik shqiptar. Duke u mbështetur në grupe të mëdha të dhënash, inteligjencën artificiale dhe metrika të tilla si “ndarja e zërit” (share of voice), debati zhvendoset nga shqetësimet strukturore drejt një diskutimi më të ngushtë mbi dukshmërinë.
Nënkuptimi është se, nëse politikanët e opozitës citohen shpesh, nëse kritikat ndaj qeverisë janë të përhapura dhe nëse aktorët e opozitës janë shumë të dukshëm në televizion dhe në mediat online, atëherë pretendimet për kapjen e medias duhet të jenë të ekzagjeruara ose të pabazuara.
Në pamje të parë, ky argument duket bindës. Megjithatë, ai bazohet në një ngatërrim mes dukshmërisë dhe lirisë së medias.
Të dhënat e paraqitura nga Kryeministri mund të tregojnë se sa shpesh citohen përfaqësuesit e opozitës, sa të dukshëm janë aktorët politikë në debatin publik ose sa kritika i drejtohen qeverisë. Ajo që këto të dhëna nuk tregojnë është nëse vetë sistemi mediatik është i kapur apo nëse funksionon në mënyrë të pavarur.
Me fjalë të tjera, frekuenca e citimeve apo prania e opozitës në media nuk është një tregues i mjaftueshëm për të vlerësuar lirinë dhe pavarësinë e medias. Çështje të tilla si pronësia e mediave, ndikimi politik dhe ekonomik mbi redaksitë, pavarësia editoriale, presionet ndaj gazetarëve dhe kushtet në të cilat prodhohet informacioni nuk mund të maten thjesht përmes numrit të artikujve apo nivelit të dukshmërisë së aktorëve politikë. Për këtë arsye, të dhënat e tilla nuk mund të provojnë nëse mjedisi mediatik është i lirë dhe i pavarur apo i ndikuar nga forma të ndryshme kontrolli dhe presioni.
Kapja e medias nuk mund të kuptohet thjesht duke parë nëse zërat e opozitës shfaqen në televizion apo citohen në raportimet mediatike. Përkundrazi, ajo lidhet me kushtet më të gjera në të cilat funksionon gazetaria. Një sistem mediatik bëhet i cenueshëm ndaj kapjes kur pronësia është e përqendruar dhe e lidhur ngushtë me interesa politike ose ekonomike; kur financimi nuk është transparent; kur reklamat shtetërore dhe kontratat publike krijojnë varësi; kur organet rregullatore nuk veprojnë në mënyrë të pavarur; kur qasja në informacion është selektive; dhe kur gazetarët përballen me presion, frikësim, padi ose pasiguri ekonomike.
Siç argumentoi Bino për BIRN Albania në këtë artikull të autores Nensi Bodgani, kapja e medias shfaqet gjithashtu përmes historive që nuk ndiqen kurrë, hetimeve që braktisen përpara publikimit dhe zgjedhjeve editoriale të formësuara nga frika e pasojave politike ose financiare. Pikërisht këta faktorë strukturorë analizohen nga vlerësimet ndërkombëtare për lirinë e medias dhe nga kërkimet shkencore mbi kapjen e medias.
Koha në të cilën po zhvillohet ky debat është gjithashtu domethënëse. Shkëmbimi me Reporters Without Borders (RSF) ndodhi në një moment kur Albania po hynte në një fazë të re të procesit të anëtarësimit në Bashkimin Evropian, pas miratimit të Interim Benchmark Assessment Report (IBAR) dhe diskutimeve mbi fazat e ardhshme të negociatave në kuadër të grupkapitullit “Fundamentals” (Themeloret).
Liria e medias, pluralizmi mediatik, liria e shprehjes, siguria e gazetarëve dhe pavarësia e institucioneve nuk janë çështje dytësore në këtë kontekst. Ato përbëjnë disa nga standardet demokratike mbi bazën e të cilave përparimi i Albania do të vazhdojë të vlerësohet gjatë procesit të integrimit evropian.
Në këtë sfond, përpjekja për të vënë në dyshim vlerësimet mbi lirinë e medias duket se synon diçka më të gjerë sesa thjesht sqarimin metodologjik. Ajo kërkon të ndërtojë një narrativë alternative, sipas së cilës kritikat ndaj mjedisit mediatik në Albania paraqiten si të ekzagjeruara, të motivuara politikisht ose të shkëputura nga realiteti empirik.
Për të mbështetur këtë narrativë përdoren grupe të mëdha të dhënash dhe inteligjenca artificiale, duke krijuar përshtypjen se vlerësimet e pavarura bazohen në perceptime, ndërsa interpretimet e mbështetura nga qeveria bazohen në fakte.
Për më shumë mbi këtë çështje, shihni analizën e Erisa Kryeziu tek Citizens Channel.
Në të njëjtën kohë, është shfaqur edhe një debat paralel mes Edi Rama dhe liderit të opozitës Sali Berisha lidhur me kohën televizive dhe dukshmërinë politike. Partia Demokratike e Shqiperise ka publikuar monitorimin e vet të bazuar në inteligjencën artificiale, duke pretenduar se përfaqësuesit e qeverisë marrin dukshëm më shumë hapësirë në programet informative televizive sesa opozita.
Si rezultat, është krijuar një debat publik mbi atë se kush shfaqet më shpesh në televizion dhe në platformat online. Ndërsa Shqiperia vazhdon procesin e negociatave për anëtarësim në Bashkimin Evropian, pyetja thelbësore mbetet e pandryshuar: a mund të ushtrojnë gazetarët profesionin e tyre në mënyrë të pavarur, të sigurt dhe pa presion politik apo ekonomik; a janë transparente pronësia dhe financimi i mediave; a funksionojnë institucionet rregullatore në mënyrë të pavarur; dhe a kanë qytetarët qasje në burime të larmishme, të besueshme dhe të pavarura informacioni?