Në Shqipëri, “Revolucioni Flamingo” është kthyer në një nga mobilizimet qytetare më të rëndësishme të viteve të fundit. Ai nisi rreth punimeve përgatitore në zonën e mbrojtur Vjosë-Nartë, të cilat aktivistët i denoncuan si të paligjshme, jo transparente dhe të lidhura me një projekt turizmi dhe pasurish të paluajtshme të asociuar me planet e investimit të Jared Kushner. Protestat nisën në fund të majit, pasi zona u mbyll me gardh me tela me gjemba, në mes të punimeve për rrugë aksesi dhe punimeve para-ndërtimore, ndërsa disa protestues u plagosën në përplasje me sigurinë private. Ato u zgjeruan shpejt në një sfidë më të gjerë ndaj vendimmarrjes opake, modelit të investitorit strategjik, qeverisjes mjedisore dhe establishmentit politik.
Çështja e medias doli pikërisht nga ky transformim. Protesta nuk priti që agenda tradicionale televizive ta njihte. Në ditët e para, qytetarët përdorën telefonat, transmetimet live, platformat sociale, mediat e pavarura dhe lokale dhe gazetarët freelance për ta bërë ngjarjen të dukshme. Ndërsa videot nga protesta në Zvërnec të shtunën, më 30 maj, dhe më pas në Tiranë të dielën, më 31 maj, dominuan rrjetet sociale, një pjesë e madhe e medias audiovizive kryesore qëndroi në heshtje ose e kornizoi projektin kryesisht përmes vendeve të punës, ndikimit ekonomik dhe zhvillimit turistik, duke minimizuar përmasën dhe kërkesat e protestuesve. Protestat masive, të njohura tashmë si Revolucioni Flamingo, morën pak vëmendje dhe më pas u pasqyruan në mënyrë të njëanshme nga televizionet kryesore dhe mediat kombëtare. Aktivistët e intervistuar nga BIRN thanë se platformat sociale ishin bërë kanalet kryesore për informim, mobilizim dhe dokumentim. Sidorela Vatnikaj e përmblodhi përvojën në një fjali: “aleatët tanë të vetëm jemi ne vetë.” Besjana Shehu, aktiviste mjedisore, shtoi se rrjetet sociale po bënin atë që media tradicionale duhej ta kishte bërë që ditën e parë: të amplifikonte mesazhin, zërin dhe praninë e kauzës.
Ky është elementi i parë i rëndësishëm i diskursit anti-media: ai u rrit nga një vakum i perceptuar informacioni. Zemërimi nuk ishte drejtuar para së gjithash ndaj gazetarisë si funksion demokratik. Ai u drejtua ndaj një sistemi mediatik që protestuesit e shihnin si të vonuar, selektiv, të lidhur me interesa ekonomike dhe politike, ose të gatshëm të riprodhonte narrativat e establishmentit. BiEPAG i përshkroi protestat si një prizëm përmes të cilit u bënë të dukshme dobësitë sistemike: siguria private, ndryshimet ligjore opake, mungesa e transparencës dhe një peizazh mediatik i kapur, ku dezinformimi mund të zëvendësonte gazetarinë.
Me zgjerimin e mobilizimit, ndryshoi edhe hapësira e informacionit rreth tij. Citizens.al përshkroi një zhvendosje nga injorimi i protestës te delegjitimimi i saj. Sapo demonstratat u bënë shumë të mëdha për t’u anashkaluar, pjesë të debatit publik u larguan nga substanca e kërkesave dhe u zhvendosën drejt etiketimeve mbi identitetin e protestuesve, motivet e tyre ose ndikimin e supozuar të huaj.
Protesta zhvilloi edhe një gjuhë të re të komunikimit qytetar. Reporter.al tregoi se si memet, pankartat dhe satira lëvizën mes bulevardit dhe rrjeteve sociale, duke kthyer mesazhet e shkurtra e vizuale në koment politik dhe mjete mobilizimi. Blerjana Bino i tha BIRN se “memja bëhet njëkohësisht pankartë, karikaturë, koment politik dhe mjet mobilizimi.” Ky qarkullim digjital-publik e ndihmoi protestën të anashkalonte filtrat tradicionalë të informacionit dhe e bëri flamingon një simbol të përbashkët rezistence ndaj qeverisjes opake, kapjes së aseteve publike dhe arrogancës politike.
Parrulla e protestës, “Bojkotoni mediat!”, i përket këtij konteksti. Ajo shpreh një çarje të thellë besimi midis qytetarëve dhe pjesëve të medias kryesore. Duhet lexuar si reagim ndaj kapjes së perceptuar, raportimit selektiv, propagandës dhe narrativave delegjitimuese rreth një mobilizimi të madh qytetar. Parrulla reflekton edhe një zhvendosje brezore dhe teknologjike: protestuesit më të rinj dhe aktorët qytetarë nuk varen më vetëm nga studiot televizive për të dokumentuar realitetin, për të ndërtuar legjitimitet ose për të arritur publikun. Ata mund të prodhojnë vetë provat, imazhet, humorin, narrativat dhe rrjetet e mobilizimit.
Për sigurinë e gazetarëve, megjithatë, e njëjta parullë krijon një problem serioz kufiri. Kritika ndaj pronësisë së medias, linjave editoriale, ndikimit politik dhe raportimit joprofesional është legjitime në një shoqëri demokratike. Reporterët në terren, operatorët, fotoreporterët dhe gazetarët freelance që mbulojnë një protestë nuk janë domosdoshmërisht përgjegjës për strukturën e pronësisë, interesat ekonomike ose kornizimin në studio të medias për të cilën punojnë. Kur zemërimi ndaj “medias” zhvendoset nga kritika ndaj strukturave te armiqësia ndaj punonjësve individualë të medias, ai mund ta kthejë krizën e besimit në rrezik sigurie.
Ky rrezik ishte mjaft i dukshëm sa Shoqata e Gazetarëve të Shqipërisë të reagonte dy herë. Më 5 qershor, pasi gazetarët raportuan fyerje, kërcënime verbale ose përpjekje për t’i penguar në punë, AGSH theksoi se gazetarët nuk janë palë në protestë dhe se janë të pranishëm për të dokumentuar ngjarjet, për të informuar publikun dhe për të përcjellë zërat e protestuesve te një audiencë më e gjerë. Ajo deklaroi se kritika ndaj medias është legjitime, por nuk duhet të kthehet në armiqësi ndaj gazetarëve individualë, të cilët shpesh punojnë në kushte të vështira. Më 12 qershor, AGSH reagoi sërish ndaj pankartave dhe mesazheve që shënjestronin mediat, gazetarët dhe punonjësit e medias, duke nënvizuar se kritika ndaj linjave editoriale ose raportimit nuk duhet të kthehet në stigmë kolektive apo të krijojë klimë armiqësore. Linja e saj më e qartë ishte: “Gazetarët nuk janë kundërshtarët e qytetarëve.”
Implikimet janë më të gjera se një protestë. Revolucioni Flamingo ekspozoi një krizë trekëndore: qytetarët nuk u besojnë mediave të mëdha sepse i perceptojnë si të kapura ose të varura; gazetarët në terren mbajnë pasojat e këtij mosbesimi; dhe aktorët politikë përfitojnë kur debati publik zhvendoset nga substanca e protestës drejt narrativave të ndikimit të huaj, manipulimit ose çrregullimit. Një përgjigje serioze duhet t’i mbajë bashkë të dyja realitetet: protesta ekspozoi dështime reale në funksionin demokratik të medias, dhe gazetarët kanë nevojë për mbrojtje nga fajësimi kolektiv në hapësirat e protestës.
Leksioni për lirinë e medias në Shqipëri është sfidues për të gjitha palët. Mediat duhet të përballen me krizën e kredibilitetit përmes raportimit në kohë, verifikimit, transparencës mbi interesat, ndarjes më të qartë midis raportimit dhe komentit, si dhe hapësirës më të madhe për komunitetet e prekura dhe ekspertizën e pavarur. Organizatorët dhe pjesëmarrësit në protesta duhet të mbrojnë gazetarët dhe punonjësit e medias në terren, edhe kur nuk pajtohen me median që ata përfaqësojnë. Zyrtarët publikë dhe aktorët politikë duhet të shmangin narrativat që i paraqesin protestuesit, gazetarët, shoqërinë civile ose mediat kritike si agjentë të huaj ose armiq. Revolucioni Flamingo nuk e krijoi krizën e besimit ndaj medias në Shqipëri. Ai e bëri atë të pamundur për t’u injoruar.
Shkruar nga: Blerjana Bino
Foto: Isa Myzyraj